حركت علمى مسلمانان در قرون نخستين اسلامى اهتمام ويژه دين اسلام به دانش‌پرورى و فرهنگ‌دوستى و نيازمندى به درك صحيح آموزه‌هاى اسلامى - كه همگى بر نكاتى دقيق استوار شده بود - باعث گرديد از همان آغاز مسلمانان در صدد توسعه فرهنگ و پيشرفت تمدن انسانى برآمده ، ساحت تعليم و تربيت را وسعت بخشند . « 1 » هر چند مشكلات عصر فتوحات اسلامى ، مسلمانان را از كار جدّى بر روى علوم اسلامى بازداشت ، به تدريج با فراهم شدن آرامش نسبى و رفاه اقتصادى و توسعهء ارضى ، آنان فرصت و امكان بيشترى يافتند تا به پيشرفت دانش و فرهنگ بپردازند . با استقرار خلافت امويان در شام و تعيين دمشق به عنوان مركز خلافت از يك سو ، و نزديكى آنان به روميان و تسلط بر مدارس علمى ايران و مدارس سريانى شام رفته‌رفته زمينهء آغاز حركتى علمى مهيا گرديد . خلفاى نخستين اموى با خواندن و شنيدن سرگذشت پرعظمت پيشينيان ، به تاريخ علاقه‌مند شدند ؛ چنان كه در باره معاويه آورده‌اند : . . . تا يك‌ثلث شب به اخبار و ايام عرب و عجم و ملوك آنها و رفتار آنان با رعيت ، و سيرت شاهان ملل و جنگ‌ها و حيله‌ها و رعيت‌پرورىشان مىگذشت . . . هنوز سه يكى از شب مانده بر مىخاست و دفترهايى را كه سرگذشت اخبار و جنگ‌ها و خدعه‌هاى ملوك در آن ثبت بود ، مىخواست و غلامان مخصوص كه مأمور نگهدارى و قرائت دفترها بودند ، به خواندن آن مىپرداختند و هر شب بر بخشى از اخبار و سرگذشت‌ها و آثار و انواع سياست‌مدارىها واقف مىشد . « 2 » تمايل وافر خلفا به اطلاع از اخبار ملوك گذشته « 3 » موجب شد خبرگانى را براى ترجمه و يا قرائت گزيده‌هايى از متون تاريخى و پزشكى به دربار خلافت دعوت كنند . تشويق‌هاى خلفاى اسلامى و فراهم نمودن وسايل تحصيل دانش‌افزايان سبب شد روزبه‌روز تحقيقات و تأليف كتاب در قلمرو اسلام فزونى يابد . مرز طبقاتى دانش‌افزايى شكسته شود و بدين‌رو در سراسر قلمرو حكومت

--> ( 1 ) . زين‌العابدين قربانى ، تاريخ فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 65 . ( 2 ) . مسعودى ، مروج الذهب و معادن الجوهر ، ج 3 ، ص 40 و 41 . ( 3 ) . 1 . See W . Caskel : Arab , Islamica III , SuppIment , 1930 - pp . 1 - 99 .